ሞንት ፒለሪን፣ ሉድዊግ ኤርሃርድ፣ እና ኒዎ-ሊበራሊዝም

(By Kidus Mehalu)

⦿ ሞንት ፒለሪን – ስዊዘርላንድ 

ኦስትሪያዊው ፍሬደሪክ ሄይክ በ1938ዓ/ም በሉዊስ ሮጀር አማካይነት የተዘጋጀውን ዓይነት የምክክር መድረክ በስዊዘርላንድ አዘጋጀ። ከሚያዚያ አንድ ቀን አስራ ዘጠኝ አርባ ሰባት ዓ/ም እስከ ሚያዚያ አስር በሞንት ሚለሪን(ቫውድ) በተደረገው በዚህኛ የምክክር ስብሰባ ላይ ከአሌክሳንደር ሩስቶ በቀር በፓሪስ በተደረገው የዋልተር ሊፕማን ውይይት ታዳሚ የነበሩት ሰዎች እንዲሁም አዳዲሶቹ የምጣኔ ሃብት ሳይንስ ፈርጦች ሚልተን ፍሪድማን እና ጆርጅ ስቲግለር ተገኝተዋል። የኒዎ-ሊበራሊዝም አቀንቃኞች እና የጥንቱ ሊበራሊዝም ደጋፊዎች ቦታ ቦታቸውን ይዘው የያዙት አቋም ለምን እና እንዴት ትክክል እንደሆነ ለማሳመን ማሰላሰላቸውን ቀጥለዋል።

በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ምክንያት ውጥናቸው የከሸፈባቸው መስለው የሚታዩት ኒዎ-ሊበራሎች በእልህ እና በቁጭት እየተብሰለሰሉ ሃሳባቸውን መሰንዘር ጀመሩ። የጥንቱ ሊበራሊዝም አራማጆችም ለዓለም የሚበጃት መፍትሄ የጥንቱን ሊበራሊዝም ክፍተት በመሙላት የሚገኝ መሆኑን ለማስረዳት ሞከሩ።

ሞንትተሰብሳቢዎቹ ልዩነታቸውን ለማስታረቅ እንዲረዳቸው በአንድ ማህበር ጥላ ስር ለመስራት ያቀረቡት ሃሳብ ተቀባይነት ቢያገኝም የሚቋቋመው አዲስ ማህበር ስም ግን አነታርኳቸዋል። ኒዎ-ሊበራሎቹ የማህበሩ ስም “የአዲሱ ሊበራሊዝም(ኒዎ- ሊበራሊዝም) ማህበር” እንዲባል ሲፈልጉ ሊበራሎቹ ደግሞ “የጥንቱ ሊበራሊዝም(ክላሲካል ሊበራሊዝም) ማህበር” መባል አለበት አሉ። ሁለቱም ቡድኖች በያዙት አቋም ስላልተስማሙ የማህበሩን ስም በተሰበሰቡበት አነስተኛ የስዊዘርላንድ መንደር ውስጥ በሚገኝ ተራራ ስም ለመጥራት ወሰኑ። በስዊዘርላንድ የቫውድ ግዛት የሚገኘው የዚህ ተራራ ስም ‘ሞንት ፒለሪን’ ይባላል። ስለዚህ ይህንኑ ስም እንዲይዝ ተደረገና የሞንት ፒለሪን ሶሳይቲ ሚያዚያ ስምንት ቀን አስራ ዘጠኝ አርባ ሰባት ዓ/ም ተቋቋመ።

ማህበሩ ከተቋቋመ በኋላ የኒዎ-ሊበራሊዝም ሃሳብ አመንጭ አሌክሳንደር ሩስቶ እና የወቅቱ የምዕራብ ጀርመን ኢኮኖሚ ካውንስል ዳይሬክተር የነበረው ጓደኛው ሉድዊግ ኤርሃርድ በአባልነት ተቀላቅለውታል። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት መገባደድ በኋላ የአሜሪካ እና የእንግሊዝ ጦር በተቆጣጠረው የምዕራብ ጀርመን ክፍል የኢኮኖሚ ካውንስል ዳይሬክተር ሆኖ የተሾመው ኢኮኖሚስቱ ዶ/ር ሉድዊግ ኤርሃርድ አጋጣሚውን የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፅንሰ ሃሳቦችን በከፊል ተግባራዊ ለማድረግ ተጠቀመበት።

⦿ ጀርመንን ከትቢያ ያነሳት ሉድዊግ ኤርሃርድ  እና ኒዎ-ሊበራሊዝም

ሰኔ 21 ቀን 1948 ዓ/ም ሿሚዎቹን ሳያስፈቅድና ሳያማክር ናዚ ሲተገብረው የቆየውን የዋጋ ቁጥጥር፣ የሰራተኞች ዝቅተኛ ደሞዝ ጣሪያ፣ የዋጋ ቁጥጥር እና አምራቾች መንግስት የሚፈልገውን ምርት ብቻ እንዲያመርቱ ሲደረጉበት የነበረውን የምርት ቁጥጥር እንዲሁም የምግብ ዕደላ(ሬሽን) ፕሮግራም እንዲቀር መወሰኑን በሬዲዮ ያወጀው ሉድዊግ ኤርሃርድ ናዚ በጦርነቱ ምክንያት እያተመ ወደ ኢኮኖሚው ያስገባው እና የምዕራብ ጀርመን ኢኮኖሚ ሊሸከመው ከሚችለው አምስት እጥፍ የሚበልጥ ገንዘብ ከኢኮኖሚው ውስጥ የማስወጣት ስራም ሲሰራ ቆይቷል። በዚያው ዕለት በሬዲዮ ባደረገው ንግግር ከቀጣዩ ቀን ጀምሮ ይጠቀሙበት የነበረውን የድሮው ገንዘብ ‘ሪች ማርክ’ በአዲሱ ‘ደች ማርክ’ እንደሚተካና አስር ሪች ማርክ በአንድ ደች ማርክ እንዲመነዘር መወሰኑን ለህዝብ አሳወቀ።

ሉድዊግ ኤርሃርድ በብቸኝነት ባሳለፈው ውሳኔ ምክንያት በጀርመን የአሜሪካ ጦር አዛዥ በነበሩት ጄነራል ሉዊስ ክሌይ ፊት ተይዞ እንዲቀርብ ተደረገ። ጄነራል ክሌይም ኤርሃርድን “አማካሪዎቼ እንደነገሩኝ ከሆነ የፈፀምከው ትልቅ ስህተት ነው። ስለዚያ ምን ትላለህ?” በማለት ጠየቁት።

ኤርሃርድ በበኩሉ ለጄነራል ክሌይ “አማካሪዎችዎን አይስሟቸው። የእርሶ አማካሪዎች የነገሩዎትን ዓይነት ምክር የእኔም አማካሪዎች ነግረውኛል።” በማለት መልስ ከሰጣቸው በኋላ ወዲያውኑ ቢለቀቅም ከጥቂት ቀናት ቆይታ በኋላ በድጋሚ አሜሪካዊው ኮሎኔል ኦብረስት ፊት እንዲቀርብ ተደረገ። ኮሎኔል ኦብረስትም “ከፍተኛ የሆነ የምግብ እጥረት ባለበት በዚህ ወቅት የዋጋ ቁጥጥር እንዲላላ ማድረግህ እና የምግብ እደላ ፕሮግራማችን እንዲስተጓጎል ማድረግህ ተገቢ ነውን? ዓላማህስ ምንድ ነው?” ብለው ጠየቁት። ludwig erhard

ሉድዊግ ኤርሃርድም “እኔ ያደረግሁት የዋጋ ቁጥጥር እንዲላላ ሳይሆን ፈፅሞ እንዲቀር ነው። የምግብ ዕደላ ፕሮግራምም ጭራሽ እንዲቀር እንጅ እንዲስተጓጎል አላደረግሁም። በጀርመን የምግብ ዕደላ ፕሮግራም የተጀመረው በዋጋ ቁጥጥር ምክንያት የምግብ አቅርቦት ችግር መከሰቱን ተከትሎ ነበር። ዓላማየ የዋጋ ቁጥጥር እንዲቀር በማድረግ ከገበያ የጠፉትን ምርቶች ወደ ገበያ እንዲመለሱ ማድረግ ነው። ምግብ ለማግኘት የሚያስፈልገው ብቸኛ ቲኬት ‘ደች ማርክ’ ነው። ይህን ‘ደች ማርክ’ ለማግኘት ደግሞ የግድ ጠንክሮ መስራት ያስፈልጋል። የዚህን ውጤት ከጥቂት ጊዜ በኋላ አብረን እናይዋለን።” በማለት ለኮሎኔሉ ጥያቄ ምላሽ ሰጥቷል። ጀርመን የአውሮፓ የጋራ መገበያያ የሆነውን ዩሮ ገንዘቧ ከማድረጓ በፊት ስትጠቀምበት የቆየችው ብር ‘ደች ማርክ’ ይባላል።

ይህ የኤርሃርድ ውሳኔ ቆይቶ ትክክል የነበረ እና ውጤቱም አስደናቂ ሆኖ ታይቷል። የዋጋ ቁጥጥር መነሳቱ የምርት አቅርቦት ችግርን የፈታ ሲሆን የገንዘብ ለውጡ ደግሞ የጀርመናዊያንን እህል ውሃ ሲፈታተን የነበረውን ግሽበት አቁሞታል። የዋጋ ቁጥጥር እና ተመን አለመኖር ገበያ የገዥዎችን ፍላጎት በትክክል ለሻጮች/ለነጋዴዎች እንዲደርስ ያደርጋል። የመንግስት የምግብ እድላ እና የድጎማ ፕሮግራም እንዲቀር መደረጉ ለሻጮች/ነጋዴዎች ምግብ ቢያቀርቡ ጥሩ ትርፍ እንደሚያገኙ መልክት ስለሚሰጣቸው ተፈላጊውን ምርት በበቂ ሁኔታ ለገበያ ለማቅረብ ይነሳሳሉ።

ሉድዊግ ኤርሃርድ በተከታዮቹ ወራት ተጨማሪ የኢኮኖሚ ማሻሻያ በማድረግ ታሪፍን ከማስወገድ ጀምሮ ከግለሰቦች የሚሰበሰብ የገቢ ግብር ከሰማኒያ አምስት በመቶ ወደ አስራ አምስት በመቶ ዝቅ እንዲል የተደረገ ሲሆን ከኩባንያዎች ላይ የሚሰበሰበው የገቢ ግብር ደግሞ ከስልሳ አምስት በመቶ ወደ ሃምሳ በመቶ እንዲወርድ አድርጓል። ሰዎች ገንዘባቸውን እንዲቆጥቡ ከፍተኛ ወለድ በማስተዋወቅ የምዕራብ ጀርመን የገንዘብ ክምችት በከፍተኛ ሁኔታ እንዲያድግ እና ኢኮኖሚዋም በከፍተኛ ፍጥነት እንዲመነደግ አደረገ።

አሜሪካ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ለደቀቁ የምዕራብ አውሮፓ ሃገራት በነደፈችው የማርሻል የኢኮኖሚ ማገገሚያ እና ሌሎች እርዳታዎች ጋር ተደማምሮ ምዕራብ ጀርመን እስከ ጥቅምት ወር አስራ ዘጠኝ ሃምሳ አራት ዓ/ም ድረስ ሁለት ቢሊዮን ያህል ዶላር አግኝታለች። ሆኖም ግን ከዚህ የሚበልጥ ብዙ የማርሻል ፕሮግራም የማገገሚያ ገንዘብ ከደረሳቸው የምዕራብ አውሮፓ ሃገራት አንፃር ሲታይ የጀርመን የኢኮኖሚ እድገት ከሁሉም ፈጣን እና አስደናቂ ነበር። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ይህ ነው የማይባል የሞራል ውድቀት የደረሰባቸው፣ ኑሮአቸው በከፍተኛ ሁኔታ የተናጋባቸው እና ተስፋ በማጣት የተጎሳቆሉት ጀርመናዊያን ከጦርነቱ በኋላ በነበሩት አስር ዓመታት ውስጥ ብቻ አንገታቸውን ቀና ማድረግ ችለዋል። በአስራ ዘጠኝ ስልሳዎቹ መጀመሪያ ላይ ምዕራብ ጀርመን ከአሜሪካ እና ከእንግሊዝ ቀጥሎ በዓለም ትልቁን ግዙፍ ኢኮኖሚ ገነባች።

በአስራ ዘጠኝ ስልሳ ሶስት ዓ/ም የምዕራብ ጀርመን ቻንስለር(ጠ/ሚንስትር) የሆነው ሉድዊግ ኤርሃርድ የኒዎ-ሊበራሊዝም ፅንሰ ሃሳቦችን ይበልጥ እና በስፋት ለመተግበር ዕድሉን አገኘ። የአሌክሳንደር ሩስቶ ጓደኛ እና የሉድዊግ ኤርሃርድ አማካሪ የነበረው አልፍሬድ ሙለር ኒዎ-ሊበራሊዝም የሚለው ስም ከሊበራሊዝም ጋር ተቀራራቢ ስለነበር ጀርመናዊያን በጥርጣሬ እንዳያዩት እና ይህም ፍልስፍናውን ለማስፋፋት እንቅፋት እንዳይሆን በማለት ኒዎ-ሊበራሊዝምን ‘ሶሻል ማርኬት ኢኮኖሚ’[ማህበረሰብ መር ኢኮኖሚ] የሚል አዲስ ስም አወጣለት። የኒዎ-ሊበራሊዝም አቀንቃኞች ደግሞ ‘ኦርዶ ሊበራሊዝም’ እያሉ ሲግባቡበት ቆይተዋል። ኦርዶ የኒዎሊበራሎች መፅሄት ስም ነው።

የሉድዊግ ኤርሃርድ መንግስት “መንግስት በመጠኑ ጣልቃ የሚገባበት•••” የሚለውን የኒዎ-ሊበራሊዝም ፍልስፍና ክፍተት ተጠቅሞ የማህበረስብ ማሻሻያ እና የድጎማ/እርጥባን እቅድ ተግባራዊ ለማድረግ ትልልቅ ንግድ ተቋማት እና ኩባንያዎች በቢዝነሱ ላይ የመወሰን ስልጣን ያላቸው የንግድ/የሰራተኛ ማህበራት በግዴታ እንዲያቋቁሙ የሚያስገድድ ሕግ አጸደቀ። የኩባንያዎች የማስፋፊያ እና የመልሶ ኢንቨስትመንት እቅድ ውሳኔ ሰጭ ባለንብረቶቹ ኩባንያዎች መሆኑ ቀርቶ መንግስት እንዲሆን የሚደነግግ አዋጅ ወጣ። ይህ የማህበረስብ ድጎማ እቅድ የመንግስት ጥገኛ የሆኑ ሰዎች እንዲበዙ በር ከፈተ። ድጎማ ከሚሹ ሰዎቹ አንፃር የመንግስት አቅም በቂ ስላልነበር መንግስት ሰራተኛው ክፍል ላይ ግብር ጨመረ። የሃገር ቤት ኩባንያዎችን ከውጭ ተፎካካሪዎቻቸው መጠበቅ በሚል ኩባንያዎቹ የኢንዱስትሪ ማህበር እንዲያቋቁሙ ተደረጎ ፍላጎታቸውን በፖለቲከኞች አማካይነት ማስጠበቅ እና የውጭ ተፎካካሪዎች በሃገሪቱ የነበራቸው ድርሻ እንዲመነምን ሆነ። ሉድዊግ ኤርሃርድ ቻንስለር ከመሆኑ በፊት ባደረገው ስር ነቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያዎችን ተከትሎ ከፍተኛ የእድገት ደረጃ ላይ የደረሰው የጀርመን ኢኮኖሚ ወደኋላ መንሸራተት ጀመረ። የማህበረስብ መር ኢኮኖሚ የሚል አዲስ መጠሪያ ያገኘው ኒዎ-ሊበራሊዝም ቀስ በቀስ ጸረ ማህበረሰብ እና መንግስት እንዳሻው የሚፈነጭበት የውሸት ገበያ መር ኢኮኖሚ ስርዓት መሆኑ ግልጽ እየሆነ መጣ።

ከአስራ ዘጠኝ ሰላሳ ሁለት ዓ/ም ጀምሮ ጸረ ካፒታሊስት፣ ጸረ ሶሻሊስት እና ጸረ ኮምኒስት ሆኖ መንገድ ሲፈልግ የኖረው ኒዎ-ሊበራሊዝም ገበያ መር ኢኮኖሚን የሚያራምድ መንግስት የሚዘውረው የኢኮኖሚ እና የፖለቲካ ስርዓት ሆኖ ብቅ አለ።ታላቁ የምጣኔ ሃብት ጠበብት ሉድዊግ ቮን ሜስስ ሂውማን አክሽን በተባለው ድንቅ መፅሃፉ ላይ ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት መገባደድ በኋላ አፈር ልሶ የተነሳውን ኒዎ-ሊበራሊዝም “መሃል ቤት የቀረ፣ ፅንፈኛ ሶሻሊዝም እና የፍፁማዊ አምባገነንነት ምንጭ ነው።”ሲል ገልፆታል። ኒዎ-ሊበራሊዝም በተግባር የሕግ የበላይነት(ሩል ኦፍ ሎው) የሚከበርበት እና በንብረት ባለቤትነት መብት አስፈላጊነት የሚያምን ፣ መንግስት በፍትህ አካላት ላይ እንዳሻው የማያዝበት እና የፍርድ ትዕዛዝ የማይሰጥበት፣ የዜጎች ኢኮኖሚያዊ እጣፈንታ ለመንግስት ባላቸው ፖለቲካዊ ወገንተኝነት እና ታማኝነት የማይወሰንበት፣ በመንግስት የሚወሰን ውሳኔ እና እቅድን ሁሉም ዜጎች በተመሳሳይ ቃላት እንዲያነበንቡ የማይገደዱበት እንዲሁም ሙስናን የማያበረታታ ስርዓት ነው።

ታላቁ የኢኮኖሚ ድቀት በእንግሊዝ ‘ኬይኒሽያኒዝም’ እንዲወለድ ምክንያት እንደሆነው ሁሉ በጀርመንም ‘ኒዎ-ሊበራሊዝም’ እንዲወለድ ምክንያት ሆኗል። ሁለቱም ስርዓቶች ከሶሻሊዝም ፅንሰ ሃሳቦች ጋር ብዙም አለመራራቃቸው ደግሞ ለሶሻሊም ስርዓት መፋፋት እና ማንሰራራት ትልቅ ድርሻ እንዲኖራቸው አድርጓል። ከአስራ ዘጠኝ ሰላሳዎቹ እስከ አስራ ዘጠኝ ስልሳዎቹ ዓመታት ያንሰራራው ኒዎ-ሊበራሊዝም በአስራ ዘጠኝ ሰባዎቹ እና ሰማኒያዎቹ ዓመታት ራሱን ሊገልጥ ከማይችልበት አዘቅት ወድቋል። ሆኖም ግን ዛሬ ዛሬ ይህንኑ ኒዎ-ሊበራሊዝም ትርጉሙ እንኳ በቅጡ ያልገባቸው አምባገነኖች የሚቃወሟቸውን ሊበራሎች ለማጥቃት የስድብ ምንጭ በማድረግ ከወደቀበት አንስተውታል። ዓለም ዛሬም የምትፈልገው ጡንቻቸውን ያደለቡ አምባገነኖችን ሳይሆን እንደ ኒዎ- ሊበራሊዝም አይነት አዳዲስ ሃሳቦችን እና ውጥኖችን የሚያመነጩ ግለሰቦችን መሆኑ መታወቅ ይኖርበታል። የግለሰቦች ሃሳብ ተቀባይነት ሳያገኝ ከቀረ ልክ እንደ ኒዎ- ሊበራሊዝም ወድቆ ሊቀር ይችላል እንጅ በጉልበት እንደሰለጠኑት አምባገነኖች በግዴታ በህዝብ ጫንቃ ላይ የሚሰለጥንበት መንገድ የለም።

Advertisements

የዶላር ምንዛሬ ዋጋ መጨመር እና የብር ዋጋ ማጣት-ትርጉም እና ምንነት (2) 

2(By Kidus Mehalu/በቅዱስ መሐሉ©2017) የኢትዮጵያ ብር የመግዛት አቅም ይበልጥ ተዳከመ ማለት ኢትዮጵያ ከፍተኛ የውጭ ሃገር ዕዳ እንዳለባት ጠቋሚ ምልክት ብቻ ሳይሆን ይሄንንቱ ዕዳ ለመክፈል የምታደርገው ጥረት መንግስትን ተፈታትኖታል ማለት ነው። ምክንያቱም  የኢትዮጵያ መንግስት በቅርቡ በጀርመን ሃገር ለብድር ማስያዣ ካደረገው በዩሮ የሚከፈል የ1 ቢሊዮን ዶላር ቦንድ ሽያጭ ውጭ ባብዛኛው የውጭ ሃገር እዳው የሚከፈለው እና የሚሰላው በዶላር ነው። ስለዚህ የኢትዮጵያን ብር ዋጋ አሳንሶ ዶላርን ከፍ ማድረጉ የሚፈጠረውን የምንዛሬ ልዩነት ያህል ከኢትዮጵያዊያን ላይ ብር ያገኛል። ይህም መንግስት የገባበትን የዕዳ ክፍያ አጣብቂኝ ያቃልለታል። ይህ በራሱ ሌላ ትልቅ የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ ችግር ያሳያል።ይሄውን ኢትዮጵያ ከፍተኛ የሆነ የንግድ ሚዛን ክፍተት እና የበጀት ጉድለት እንዳለባት ነው። የኢትዮጵያ ከፍተኛ የሆነ የንግድ ሚዛን ክፍተት መንግስት የኢኮኖሚውን  መዋቅር ለማሻሻል ፍላጎት ስለሌለው እና ኢኮኖሚውን ሙሉ ለሙሉ በብቸኝነት ለመቆጣጠር በሚያደርገው  ጥረት የተከሰተ ነው። የዓለም ባንክ እና አይ ኤም ኤፍ ይሄ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚያዊ ችግር የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ ዕድገት ወደኋላ እየጎተተው መሆኑን በተደጋጋሚ ሲገልጹ መቆየታቸው ይታወሳል።

      ⦿ እውን የብር ዋጋ መውደቅ የውጭ ሃገር ባለሃብቶችን ይስባል? 

የብር ዋጋ መውደቅ ማለት የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ዕድገት በአንጻራዊ መልኩ ከጎረቤት ሃገራት አንጻር ወደኋላ እየተጎተተ መሆኑንም ጠቋሚ ነው። ምክንያቱም የብርን ዋጋ ከሚወስኑት ነገሮች አንዱ በጎረቤት ሃገራት የሚደረግ ኢንቨስትመንት እና ኢንቨስትመንቱ የሚደረግበት የገንዘብ ዓይነት(ለምሳሌ ዶላር፣ዮሮ፣ፓውንድ ወዘተ) እና እንቅስቃሴ የሚፈጥረው ጫና ነው። ስለዚህ የብር ዋጋ ሲወድቅ ኢንቨስተሮች  የዶላ ምንዛሬ ጨመረ ብለው ወደ ኢትዮጵያ ዝም ብለው የሚጓዙ የዋሆች አይደሉም። እንዲያውም በተቃራኒው የብር ዋጋ ሲወድቅ የውጭ ሃገር ኢንቨስተሮች የሚመለከቱት ዋነኛ ጉዳይ የኢትዮጵያ ጎረቤት የሆኑ ሃገራትን የቢዝነስና የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ሁኔታ ነው። ሌሎች ከግምት ውስጥ የሚገቡ በርካታ ጉዳዮች ሳይዘነጉ በዚህ ረግድ ግን ለኢንቨስተሮች እና ለውጭ ሃገር ባለሃብቶች ደግሞ ከኢትዮጵያ ይልቅ በጎረቤት ሃገራት  ገንዘባቸውን ኢንቨስት ቢያደርጉ አዋጭ መሆኑን ምልክት ይሰጣቸዋል። ምን ይሄ ብቻ በረጅም ጊዜ ሂደት ኢትዮጵያ ያለባትን ግሽበት ለመቆጣጠር ብሄራዊ ባንክ በባንኮች ላይ የሚጥለው ወለድ ኢኮኖሚውን ሊያናጋው ስለሚችል የውጭ ባለሃብቶች/ኢንቨስተሮች ከኢትዮጵያ ፊታቸውን እንዲያዞሩ ያደርጋል። ይህ ደግሞ የንግድ ሚዛን ክፍተቱን፣የበጀት ጉድለቱን፣ግሽበቱን ወዘተ ይበልጥ በማባባስ የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ እንዲናጋ ያደርገዋል።

3

          ⦿ ታዲያ መፍትሄው ምንድ ነው?

ለዚህ ችግር ምላሽ የሚሆን አንድ ወጥ የሆነ መፍትሄ የለም። ሆኖም ግን የኢትዮጵያን ብሄራዊ ባንክ እንደ  የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ ሲስተም(ECBS) እና የአሜሪካ ብሄራዊ ባንክ (ፌደራል ሪዘርቭ ባንክ) በግል ኩባንያ መዋቅራዊ ይዘት እንዲዋቀር ማድረግ አንዱ መፍትሄ ይመስለኛል። ሌላው ደግሞ የባንኩ መሪዎች በፋይናንስ እና ኢኮኖሚክስ በዓለምአቀፍ ደረጃ እጅግ ተወዳድሪ የሆኑ እና የበቁ የኢትዮጵያን ብቻ ሳይሆን የአካባቢው ሃገራትን እና የዓለምን የገንዘብና ፋይንስ ግብይት አሰራር ጠንቅቀው የሚያውቁ ምሁራን መሆን ይኖርባቸዋል። በነገራችን ላይ የኢትዮጵያ ብሄራዊ ባንክ የቦርድ ሊቀመንበር ታጋይ አቦይ ፀሃየ መሆናቸው ይታወቃል። በተጨማሪ በኢኮኖሚው ውስጥ መንግስት እና ገዥ ፓርቲዎች ያላቸው ትልቅ ድርሻ የተቻለውን ያህል መቀነስ ሌላ መፍትሄ ሲሆን ይህ ካልሆነ ግን ያላቸውን የፖለቲካ ስልጣን በመጠቀም የነሱን ወይም ከነሱ ጋር የሚሰሩ ባለሃብቶችን ለመጥቀም ወደፊትም የዚህ ዓይነት ውሳኔዎችን ማሳለፉ አይቀሬ ነው።  ይህን ጽሁፍ በዓለም ላይ ምርጥ የሚባሉትን የብሄራዊ ባንኮች የሚከተሉትን አሰራር ምን እንደሚመስል በመግለጽ ጽሁፌን ልቋጭ።

በመጀመሪያ በፍራንክፈርት ከተማ ጀርመን ውስጥ የሚገኘው የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ ሲስተም(ECBS) የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክን(ECB)እና ባንኩን ያቋቋሙትን 15 ሃገራት ብሄራዊ ባንኮች ላይ የፖለቲካ ባለስልጣናት ጣልቃ እንዳይገቡ ገለልተኛነታቸውን ያስጠብቃል። የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ የቦርድ ሊቀመንበር የባንኩን አሰራር እና ፖሊሲ በአውሮፓ ህብረት የገንዘብና የፋይናንስ ጉዳይ ቋሚ ኮሚቴ ፊት ቀርቦ የማስረዳት ግዴታ ቢኖርበትም ባንኩ የመረጠውን አካሄድ የማረምም ሆነ የማሻሻል ስልጣን ግን የለውም። ከላይ የኢትዮጵያ ብሄራዊ ባንክ የቦርድ ሊቀመንበር ታጋይ አቦይ ጸሃየ መሆናቸውን ጠቁሚያችኋለሁ። ይህ ማለት በብሄራዊ ባንኩ አሰራር ላይ ትልቁ ስልጣን ያላቸው ሰው የፖለቲካ ባለስልጣን ናቸው ማለት ነው። ይህ አሰራር ከላይ ካያችሁት የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ ሲስተም አሰራር ሙሉ ለሙሉ ይቃረናል።

ሌላው ለጽሁፌ የመረጥኩት የአሜሪካ ብሄራዊ ባንክን ነው። የአሜሪካ ብሄራዊ ባንክ (ፌደራል ሪዘርቭ ባንክ) የቦርድ ሊቀመንበር የባንኩን የገንዘብ አስተዳደር ፖሊሲ እና አሰራር በኮንግረስ ፊት ለፋይናንስ ቋሚ ኮሚቴ ቀርቦ የማብራራት ሃላፊነት አለበት። በዚህኛው አሰራር ከአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ ሲስተም በተለየ የአሜሪካ ኮንግረስ የባንኩን አካሄድ የማሻሻል መብት አለው። ይህም ማለት ፖለቲከኞች በባንኩ አሰራር ጣልቃ እንዲገቡ የተከፈተ በር አለ ማለት ነው። ይሄም ሆኖ የአሜሪካ ኮንግረስ አባላት የአንድ ፓርቲ አባል ቢሆኑም እንኳ ሳይከራከሩ እና ሳይተማመኑ ዝም ብሎ እጅ በማውጣት ረቂቅ ህግን አዋጅ አድርገው የሚያጸድቁ ወይም የሚቃወሙ ዓይነት ሰዎች አይደሉም። በተጨማሪም ምናልባት በጥንቃቄ ሳይታይ ቢያልፍ እንኳ ከኮንግረሱ በላይ ህጉን መጨረሻ ላይ የሚያፀድቀው የአሜሪካ ሴኔት(የህግ መወሰኛው ምክር ቤት) ተጨማሪ ክርክር ሳያደርግ ረቂቁን ሕግ አድርጎ ስለማያፀድቀው ፖለቲከኞች በባንኩ አሰራር ላይ በቀላሉ መፍጠር የሚችሉት ተፅእኖ አይኖርም። ይህን ሁሉ አልፎ ሕጉ ስራ ላይ የሚውለው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት በፊርማው ሲያፀድቀው ብቻ እንደሆነም ልብ ይሏል።ለምሳሌ ያህል በቅርቡ የአሜሪካ ብሄራዊ ባንክ ያደረገውን የወለድ መጠን ማስተካከያ ፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ እና አንዳንድ ደጋፊዎቻቸው በከፍተኛ ሁኔታ ሲቃወሙት ነበር። ሆኖም ባንኩ ለአሜሪካ ይጠቅማል ያለውን ውሳኔ ከመወሰን ግን ያገደው ምንም አልነበረም።ይህን የባኩን ውሳኔ ለመቀልበስ የአሜሪካ ፕሬዝዳንት ምንም ስልጣን የለውም። ባንኩ ያደረገውን ውሳኔ ፖለቲከኞች ለመቀልበስ ቢፈልጉ የባንኩን ባለስልጣናት ጠርተው በአሜሪካ ኮንግረስ የፋይንስ ጉዳይ ቋሚ ኮሚቴ ፊት ቀርበው ማብራሪያ እንዲሰጡ ማድረግ ይችላሉ። ሆኖም የባንኩን ውሳኔ ካላመነበት ወይም ማሻሻያ ያስፈልገዋል ከተባለ ፖለቲከኞቹ አሳማኝ የሕግ ረቂቅ አቅርበው ከላይ በገለጽኩት መንገድ ሁሉ ለመጓዝ ይገደዳሉ እንጅ በዚህ ምክንያት ‘እንዲህ ካላደረግ’ ተብሎ ፖለቲካዊ ጫና የሚደርስባበት የብሄራዊ ባንክ ባለስልጣን አይኖርም። ምናልባት ግን ከዶናልድ ትራምፕ የትዊተር ዶፍ ላያመልጡ ይችላሉ። ከላይ የጠቀስኳቸው ሁለት የብሄራዊ ባንክ አሰራሮች ውስጥ ፖለቲከኞች እንዳሻቸው እንዳይፈነጩበት የተደረገው እነዚህ ፖለቲከኞች በአብዛኛው በሕዝብ ከመመረጣቸው ውጭ እንዲህ ያለ አገራዊ የኢኮኖሚ እንድምታ የሚኖራቸውን ውሳኔዎች ለማሳለፍ ሙያው  የሚጠይቀው እጅግ ከፍተኛ የሆነ ልምድ፣ትምህርት፣ልዩ ዕውቀት እና አስተዋይነት ስለሌላቸው ብቻ ሳይሆን ይህ ዓይነት ችሎታ ያለው ቢኖር እንኳ የፖለቲከኞች ውሳኔ በድምጽ ብልጫ እንጅ በዕውቀት ላይ የተመሰረተ ስለማይሆን ነው። እናም ይህን ዕውን ለማድረግ ይረዳ ዘንድ የአሜሪካ ብሄራዊ ባንክ እና ሁለት አስርት ዓመታት ያልደፈነው የአውሮፓ ማዕከላዊ ባንክ ሲስተም(ECBS) እንዲዋቀሩ የተደረገው በግል ኩባንያ መዋቅራዊ ይዘት ነው።ልክ እንደ ግል ድርጅት!!!!

⦿የዶላር ምንዛሬ ዋጋ መጨመር እና የብር ዋጋ ማጣት-ትርጉም እና ምንነት 1 

1(By Kidus Mehalu/በቅዱስ መሐሉ ©2017)

የኢትዮጵያ መንግስት ሰሞኑን የኢትዮጵያ ብር ከዶላር አንፃር ያለው የምንዛሬ ዋጋ በይፋ እንዲቀንስ ማድረጉ ይታወቃል።ይህን ያደረገበት ምክንያት ደግሞ ምርታቸውን ወደ ውጭ ሃገር የሚልኩ ነጋዴዎች/ኤክስፖርተሮች/ በውጭ ሃገር ገበያ ተወዳዳሪ እንዲሆኑ እና ምርታቸውን በቅናሽ ዋጋ ለማቅረብ እንዲችሉ ማስቻል የሚል ነው።ሆኖም ግን የኢትዮጵያን ኤክስፖርተሮችን ለማበረታታት በሚል ምክንያት የብር ዋጋ ከዶላር አንፃር ዝቅ ከመደረጉ በስተጀርባ ሌሎች ሊታለፉ የማይችሉ ኢኮኖሚያዊ ሃቆች አሉ። አንዱ የገንዘብ ዋጋ ዝቅ እንዲል መደረጉ የብሄራዊ ባንክ ሞኔታሪ ፖሊሲ(በኢኮኖሚው ውስጥ የገንዘብ ፍሰት ቁጥጥር) አይረቤነትን/ክሽፈትን ያሳያል። ሁለተኛው ከውጭ ሃገራት የሚመጡ ምርቶች እና ሸቀጦች ለኢትዮጵያዊያን ውድ እንዲሆኑባቸው በማድረግ እና አማራጭም በማሳጣት የሃገር ውስጥ ምርቶችን በግድ በውድ ዋጋ እንዲገዙ እጅ መጠምዘዝ ማለት ነው። የብር ዋጋ ዝቅ ሲል የሃገር ውስጥ ፋብሪካዎችም ከውጭ የሚገዙት የምርት ግብዓቶች ስለሚወደዱ ኢትዮጵያዊያኑ የሃገር ውስጥ ምርትንም ቢሆን እንኳ ተገደው የሚገዙት በርካሽ ሳይሆን ድሮ ሲገበዩበት በነበረው ዋጋ ላይ የዶላ ጭማሪው የሚፈጥረውን ክፍተት ከኪሳቸው በመጨመር ይሆናል ማለት ነው። ይሄንን ግልጽ ለማድረግ በምሳሌ እንዲህ ለማሳየት ልሞክር። ሂሳቡን ለማቅለል እና በደንብ ለመረዳት እንዲረዳ አንድ የአሜሪካ ዶላር በአንድ የኢትዮጵያ ብር ይመነዘራል ብለን እናስብ። ይሄ ማለት አጠቃላይ የምርት ወጭው 80ብር የሆነ ምርትን ወደ አሜሪካ የሚልክ የኢትዮጵያ ነጋዴ/ኤክስፖርተር/ በአሜሪካ በ100ዶላር ቢሸጥ ይሄንኑ ገንዘብ ወደ ኢትዮጵያ ብር ሲቀረው ያው መቶ ብር ያገኛል ማለት ነው።

ነገር ግን መንግስት ኤክስፖርትን እና ኤክስፖርት የሚያደርጉ ነጋዴዎችን ለማበረታት በሚል የብር ዋጋ ከዶላር አንፃር ያለውን ምንዛሬ ዝቅ አድርጎ አንድ ዶላርን በ1 ብር ከ50 ሳንቲም እንዲመነዘር መመሪያ/አዋጅ አወጣ። ይሄን ተከትሎ በአሜሪካ በ100ዶላር ምርቱን ሲያቀርብ የነበረው ነጋዴ ምርቱን በ66.66 ዶላር ለገበያ ያቀርባል ማለት ነው። የብርን የውጭ ምንዛሬ ዋጋ ዝቅ በማድረግ የኢትዮጵያ ነጋዴዎችን በውጭ ሃገር ገበያዎች ከውጭ ተፎካካሪዎች ይበልጥ በርካሽ ምርቱን እንዲያቀርብ ይረዳዋል ማለትም ይሄው ነው። ሆኖም ግን ይህ ዓይነት የኢኮኖሚክስ አተያይ ከአመክንዮ ጋር የተጣላ እና ሸውራራ መሆኑን በሌላ ምሳሌ ልግለጸው።

አሁንም በቀላሉ ለመረዳት እንዲረዳችሁ ይህችን እውነታ አንዴ ያዙልኝማ! የዓለማችንን ግዙፍ ኢኮኖሚ ዘዋሪዋ ትልቋ ሃገር አሜሪካ ትንሿን እርሳስ ለማምረት የሚያስችላትን የምርት ግብዓቶች ሁሉ ከሌላ ሃገር ካልገዛች በቀር እርሳስ እንኳ ማምረት እንደማትችል ልብ በሉልኝ። ይህ ማለት ምርቱን ወደውጭ የሚልክ በኢትዮጵያ የሚገኝ አንድ ፋብሪካም ለምርቱ የሚያስፈልገውን ግብዓት ሙሉ ለሙሉ ከኢትዮጵያ ምድር ሊያገኝ እንደማይችል ምንም የማያጠራጥር ፋክት ነው። ስለዚህ በኢትዮጵያ የሚገኘው ፋብሪካ ለምርቱ የሚያስፈልገውን ግብዓቶች ከውጭ ሃገራት ይገዛል ማለት ነው። ቀደም ሲል ለምርት ግብአቶች 80ብር የሚያወጣው ነጋዴ በውጭ ሃገር ተወዳዳሪ እንዲሆን ተብሎ የብር ምንዛሬ ዋጋ ከዶላር አንፃር ወደ 1ብር ከ50 ዝቅ ሲልበት ይህ ፋብሪካ ለምርቱ ግብዓት ግዥ የሚያወጣው ወጭ ከ80ብር ወደ 120ብር ከፍ አለ ማለት ነው። በዚህ መሰረት በ80ብር ያመረተውን ምርት በ100ብር ለገበያ ያቀርብ የነበረው ነጋዴ የምርት ወጭው 120ብር ሲሆንበት መሸጫ ዋጋውን መጨመሩ የማይቀር ስለሆነ መንግስት በግርድፉ የ100ዶላሩን እቃ በርካሽ 66.66ዶላር እንዲሸጡ እና ተወዳዳሪ እንዲሆኑ በማለት የብርን ዋጋ ዝቅ ማድረጉ የማያዛልቅ ስሌት ይሆናል ማለት ነው። ይሄው ምርት በኢትዮጵያ ሲቀርብም ኢትዮጵያዊያን ቀደም ሲል በ100ብር ይገዙት የነበረው በ120ብር ለመግዛት መገደዳቸው የማይቀር የገበያ ላይ ዚቅ ይሆናል። ይሄ ከሆነ ታዲያ ኤክስፖርተሮቹ ወይም ነጋዴዎቹ እንዴት ሊጠቀሙ ይችላሉ? በጣም ጥሩ ጥያቄ ነው።

ኤክስፖርተሮቹ የሚጠቀሙት ደሞዝ ከሚከፍሏቸው ሰራተኞቻቸው ጉልበት ነው። ምክንያቱም የብር ዋጋ ዝቅ ቢደረግም ለሰራተኞቻቸው የሚከፍሉት ዋጋ/ደሞዝ ስለማይጨመርላቸው መንግስት ዝቅ ያደረገውን የምንዛሬ መጠን ያህል ከሚከፍሏቸው ሰራተኞች ላይ ያገኛሉ ማለት ነው። ለምሳሌ 120ብር ይከፈለው የነበረ ሰራተኛ በእጁ ድሮ የሚያውቀው 120ብር ቢሰጠውም የሚቀበለው ገንዘብ በገበያ ላይ ያለው ዋጋ(ወይም የመግዛት አቅም) ግን የ80ብር ያህል ብቻ ነው። ፋብሪካው ከያንዳንዱ ሰራተኛ 40ብር ያገኛል ማለት ነው። ሰራተኛው ደግሞ “እረ ምንጉድ ነው! ኑሮ ተወደደ። ትናንት በእንዲህ ዋጋ የገዛነው እንዴት እንዲህ ይሆናል?” እያለ መጠየቅ ይጀምራል። የብር ዋጋ ዝቅ በተደረገ ማግስት ለሁሉም ኢትዮጵያዊ የብር የመግዛት አቅም ቢዳከምም ፋብሪካው ግን የሚጠቀመው ከቀጠራቸው ሰራተኞቹ ብቻ ነው። ሰራተኞቹ ነቅተው ደሞዛቸው የብር ዋጋ ዝቅ ከመደረጉ በፊት በነበረው የመግዛት አቅም እንዲስተካከል ካስደረጉ ፋብሪካው በውጭ ገበያ ተወዳዳሪ  እንዲሆን በሚል ሽፋን የሚያገኘው ጥቅም ሙሉ ለሙሉ አከተመ ማለት ነው። አሁን ተግባባን መሰለኝ። ይህ ማለት የብርን የውጭ ምንዛሬ ዋጋ በማሳነስ ይበረታታሉ የሚባሉት ወደ ውጭ ሃገር ምርታቸውን የሚልኩ ነጋዴዎች ዋነኛ ትርፍ የሚገኘው በሃገር ቤት ከቀጠሯቸውን ሰራተኞች ጉልበት ነው ማለት ነው። (ክፍል ሁለት ይቀጥላል)

የዓለም ኢኮኖሚ ነጻነት እና ኢትዮጵያ 

(By Kidus Mehalu)  የካናዳው ፍሬዘር ተቋም እና የዓለም የኢኮኖሚ ነጻነት ኔትወርክ በየአመቱ የሚያወጣውን ሪፖርት ከሰዓታት በፊት ይፋ አድርጓል።  ሪፖርቱ 159 ሃገራትን ያካተተ ሲሆን ኢትዮጵያ በዘንድሮው ሪፖርት አምና ከነበረችበት የ145ኛ ደረጃ ወደታች አንድ ደረጃ ዝቅ በማለት የ146ኛ ደረጃን አግኝታለች።  ሆንግ ኮንግ እንደ ሁሌውም የአንደኛ ደረጃን የያዘች ሲሆን ሲንጋፖር፣ ኒውዚላንድ፣ ስዊዘርላንድ፣ አየርላንድ፣እንግሊዝ፣ ሞሪሽየስ፣ ጆርጂያ፣አውስትራሊያ እና ኢስቶኒያ ከሁለተኛ እስከ አስረኛ ደረጃን ተቀዳጅተዋል።  የዚህ ዓመት ሪፖርት ልዩ የሚያደርገው የመረጃው ጥንቅር በአንጻራዊነት ከሌሎቹ ዓመታት የተሟላ ሆኖ መገኘቱ እና የጾታ ዕኩልነትን ሴቶች በየሃገሩ ባላቸው የኢኮኖሚ ነጻነት አንጻር ሚዛን ላይ ተቀምጦ ለመለካት መብቃቱ ነው። ኢትዮጵያ በዚህ መለኪያ ከ1 ነጥብ 0.78 ማግኘት ችላለች። የኢኮኖሚ ነጻነት እና ብልጽግና ቀጥተኛ ቁርኝት ያላቸው ሲሆን በሪፖርቱ ከተካተቱ 159 ሃገራት ውስጥ ዝቅተኛ ደረጃ ላይ የሚገኙት በጨቋኝ ስርዓት ስር የሚገኙ ሃገራት እና በድህነት የሚታወቁት ናቸው። የሪፖርቱን የመጨረሻውን 10ደረጃዎች የያዙት ኢራን፣ቻድ፣በርማ፣ሶሪያ፣ሊቢያ፣አርጀንቲና፣አልጀሪያ፣ኮንጎ ሪፐብሊክ፣ማዕከላዊ አፍሪካ ሪፐብሊክ፣እና ቬንዙዌላ ናቸው። ሪፖርቱ ለዓለም ዓቀፍ ማህበረሰብ ዝግ የሆኑትን ሰሜን ኮሪያን እና ኩባን ከሃገራቱ በቂ መረጃ ማግኘት ባለመቻሉ ሊያካትት አልቻለም። የዘንድሮው ሪፖርት አሜሪካ እና ካናዳን እኩል በ11ኛ ደረጃ ላይ ሲያስቀምጥ ሌሎች ግዙፍ የኢኮኖሚ ሞተር ከሚያንቀሳቅሱ ሃገራት ውስጥ ደግሞ ጀርመንን በ23ኛ ደረጃ፣ጃፓንን በ39ኛ ደረጃ፣ሕንድን በ95ኛ ደረጃ፣ሩሲያን በ100ኛ ደረጃ፣ቻይናን 112ኛ እንዲሁም ብራዚልን 137ኛ ደረጃ ላይ አስቀምጧቸዋል። ከፍተኛ የኢኮኖሚ ነጻነት ባለባቸው ሃገራት ውስጥ የሚኖሩ ሰዎች ሃብታም፣የፖለቲካ እና ሲቪክ መብት ነጻነት ባለቤት እንዲሁም  የመኖር ዕድሜያቸውም ነጻነት ከሌለባቸው ሃገራት አንጻር ሲታይ በ25ዓመታት ያህል ልቆ መገኘቱን በጋራ ጥናት ያደረጉት የፍሎሪዳ ስቴት ዩኒቨርስቲው ጀምስ ጉዋርቴይ፣የሳውዘርን ሜቶዲስት ዩኒቨርስቲው ፕሮፌሰር ሮበርት ላውሰን እና  የዌስት ቨርጂኒያው የምጣኔ ሃብት ጠበብት ጆሹዋ ሆል ግልጥ አድርገዋል። በሪፖርቱ ከፍተኛውን ደረጃ የተቆጣጠሩት ሃገራት ዜጎች አማካይ የነፍስ ወከፍ ገቢ 42,463የአሜሪካ ዶላር ሲሆን በሪፖርቱ ማዕከላዊ ደረጃን የተቆናጠጡት ሃገራት ደግሞ 6,036ዶላር ያህል አማካይ ገቢ ያገኛሉ። ሪፖርቱ የኢኮኖሚ ነጻነት አለባቸው ብሎ ባስቀመጣቸው ሃገራት ከሚገኙት ድሆች ውስጥ የ10በመቶ ያህሉ አማካይ ገቢ ብቻ(11,998ዶላር) የኢኮኖሚ ነጻነት ከሌለባቸው ሃገራት ዜጎች ጠቅላላ የነፍስ ወከፍ ገቢ አንጻር በአማካይ ሁለት እጥፍ ይበልጣል።

ikoripoየሪፖርቱ መመዘኛዎች በሆኑት አምስት የኢኮኖሚ ነጻነት አውታሮች ውስጥ ኢትዮጵያ በሶስቱ መመዘኛዎች ያሻሻለች ሲሆን በሁለቱ ደግሞ ደረጃዋ አሽቆልቁሏል።  ሪፖርቱ ሚዛን ከ1 እስከ 10 በሚሰጥ በየተለያዩ መመዘኛዎች ነጥብ አማካይ ድምር ውጤት መሰረት የሃገራትን የኢኮኖሚ ነጻነት ደረጃ ይዳስሳል። በሪፖርቱ የመጀመሪያ የኢኮኖሚ ነጻነት መመዘኛ መነጽር ሆኖ በቀረበው የቢዝነስ ሕግጋት እና ደምቦችን እንመልከት።  ይህ መመዘኛ ለንግድ የሚውል የብድር አገልግሎት እና የወለድ ተመን ቁጥጥር፣ የስራ ቅጥር ውል እና የቅጥር ዝቅተኛ የደመወዝ ክፍያ ወለል ነጻነት መኖር አለመኖር፣ የቢዝነስ ድርጅት እና ነጋዴዎችን ገዳቢ ሕግ መኖር አለመኖር፣ ለንግድ ምዝገባ የሚወስደው ቀናት እና የቢሮክራሲ ውጣ ውረድ ስፋት፣ የንግድ ፍቃድ አሰጣጥ ሂደት እና በዚያ ዙሪያ ያሉ ቢሮክራሲዎችን ለማለፍ የሚደረጉ ሕገወጥ የገንዘብ ክፍያዎችን ሁሉ ይዳስሳል። በዚህ ዙሪያ ኢትዮጵያ አምና ከነበራት የ6.23 ነጥብ ዘንድሮ ወደ 6.05 ዝቅ ብላለች።

ሁለተኛው መለኪያ ሚዛን ኢትዮጵያ ከውጩ ዓለም ጋር ያላትን የኢኮኖሚ ትስስር የሚመለከት ሲሆን ሪፖርቱ ሃገሪቱ አምና ከነበራት የ5.22 ውጤት ወደ 5.23 ከፍ ማለቷን ያሳያል። በዚህኛው የኢኮኖሚ ነጻነት መለኪያ ሚዛን ኢትዮጵያ ወደ ሃገርቤት በሚገቡ ሸቀጦች እና ምርቶች ላይ የምትጥለው ታሪፍ፣ የንግድ ማነቆ የሆኑ መመሪያዎች እና ደምቦች፣ በጥቁር ገበያ ላይ የሚደረግ የውጭ ገንዘቦች ግብይት ነጻነት እንዲሁም በሃገሪቱ ያለውን የገንዘብ ፍሰት ነጻነት እና የውጭ ኢንቨስትመንት ገደቦች ጥልቀት ይዳስሳል። የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ  የገበያ ተዋናዮች እና ውድድር ደካማ ከሆኑት የሃገሪቱ ተቋማት በተጨማሪ ግልጽነት እና ነጻነት የሌለበት መሆኑ ሃገሪቱ የዓለም ንግድ ድርጅትን ለመቀላቀል ያላትን ሕልም እስከዛሬ እውን እንዳይሆን ካደረጉት እንቅፋቶች መሃል አንዱ ነው። የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ወደ ውጭ በምትልከው ቡና፣ወርቅ፣የጨርቃ ጨርቅ ምርቶች እና የቆዳ ውጤቶች እንዲሁም የቅባት እህሎች እና ሌሎች የግብርና ምርቶች አማካይነት ከዓለም ገበያ ጋር  የተቆራኘ ቢሆንም መንግስት በሚከተለው ፖሊሲ ምክንያት በሃገሪቱ የባንክ ሲስተም፣የካፒታል ገበያ እና የቢዝነስ ስራዎች ላይ የማያሰራ ከፍተኛ ቁጥጥር መኖር ኢትዮጵያ ያላትን አቅም ተጠቅማ ወደተሻለ የኢኮኖሚ እና የማህበረስብ ዕድገት ምዕራፍ እንዳትደርስ እንቅፋት ሆኗታል። የሪፖርቱ ሶስተኛው ሚዛን የገንዘብ ፍሰት መጨመር እና ግሽበትን የሚመለከት ሲሆን በዚህ ዘርፍ ሪፖርቱ ኢትዮጵያ አምና ከነበረችበት የ 5.47 ነጥብ ወደ 5.42 ነጥብ ዝቅ ማለቷን ያሳያል። አራተኛው የኢኮኖሚ ነጻነት መመዘና መህልቁን የሚጥለው በሕግ ስርዓት እና በንብረት ባለቤትነት መብት ላይ ሲሆን በዚህኛውም ሃገሪቱ አምና ካስመዘገበችው የ4.47 ውጤት ወደ 4.61 ከፍ ብላለች። ይህኛው መመዘኛው የፍትሕ ስርዓቱ እና የዳኞች ገለልተኛነት፣ የሕግ ስርዓቱ ተዓማኒነት፣የፖሊስ ታማኝነት፣ የወታደራዊ ተቋሙ በሕግ የበላይነት እና በፖለቲካው ላይ የሚያደርገውን ጣልቃ ገብነት፣የሕጋዊ ውል ጥንካሬ እና ተፈጻሚነት እንዲሁም ወንጀል በቢዝነስ ላይ ያለውን ተጽእኖ ስፋት እና ልክ በመዳሰስ በተጠቀሱት ዘርፎች ኢትዮጵያ ጥቂት ማሻሻያ እንዳረገች ይጠቁማል።

የኢኮኖሚ ነጻነቱ አምስተኛ መመዘኛ የመንግስት መጠንና ልክን ይዳስሳል። ይሄውም መንግስት በኢኮኖሚው ውስጥ ያለውን ድርሻ እና የሚያደርገውን ጣልቃ ገብነት፣ የመንግስት ገንዘብ አጠቃቀም እና ወጭ እንዲሁም የኩባንያ ግብር ተመንን በመቃኘት ኢትዮጵያ አምና ከነበራት የ6.11 ውጤት ዛሬ በወጣው ሪፖርት ወደ 6.62  መጠነኛ ጭማሪ አሳይታለች።በአጠቃላይ የሪፖርቱ ጥቅል መግለጫ ከአምናው አንድ ደረጃ ዝቅ ያላቸውን ኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ነጻነት ከሌለባቸው ሃገራት ጎራ መድቧታል። ጎረቤት ኬንያ በምስራቅ አፍሪካ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ነጻነት ያለባት ሃገር ተብላ ስትመደብ በአጠቃላይ ጥቅል መግለጫም ኬንያ ማዕከላዊ የኢኮኖሚ ነጻነት ካለባቸው ሃገራት ቀጥላ በሁለተኛ ደረጃ ተመድባለች። በአፍሪካ በሕዝብ ብዛቷ ሁለተኛ በሆነችው ሃገር ኢትዮጵያዊያን የሚያገኙት ዓመታዊ የነፍስ ወከፍ ገቢ ከምስራቅ አፍሪካ ዝቅተኛው ነው። በዓለም የመጨረሻ ድሃ በሆነችው ኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ነጻነት ማሽቆልቆሉ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ዘላቂ ምሰሶ ላይ አለመቆሙን ይመሰክራል። የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ከፍተኛ የስትራክቸራል ችግር እንዳለበት ዓይኑን የገለጠ ሁሉ ሊያየው በሚችል ደረጃ መግዘፉም አሌ አይባልም። ይሄ የኢኮኖሚ መዛነፍም ካለፉት ጥቂት ዓመታት ወዲህ የሃገሪቱን የፖለቲካ አምድ ሲነቀንቀው ዓለም እየታዘበ ያለበት ሰውት ነው። የኢኮኖሚ ነጻነት ቁልቁል መውረድ የሕግ የበላይነት እና የፍትህ ተቋማት ነጻነት፣የሃይማኖት ነጻነት፣የሰው ሃይል ዕድገት ነጻነት፣ የሞላዊነት እና የማህበረሰብ ብልጽግና ውድቀት አመላካችም ነው። የኢኮኖሚ ነጻነት ከሌለ የሲቪል ማህበረሰብ ተቋማት ነጻነት አይኖርም። ነጻነት የሌላቸው የሲቪል ማህበረሰብ ተቋማት ደግሞ ደካማ ናቸው። በምስራቅ አፍሪካ ደካማ የሲቪል ማህበረሰብ ተቋማት የሚገኙትም በኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ጠንካራ የሲቪል ማህበረሰብ ተቋማት ባሉበት ሃገር ጠንካራ የመንግስት ተቋማት እና የፍትህ አካላት እንደሚኖሩ ከጎረቤት ኬንያ ማየት እንችላለን።በቅርቡ የሃገሪቱ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ዓለም ‘ትክክለኛ’ ሲል  የመሰከረለትን ፕሬዝዳንታዊ ምርጫ ‘ሕገመንግስቱን የተከተለ አይደለም!’ በማለት የምርጫ ውጤቱን ሰርዞ ሌላ ምርጫ እንዲደረግ ማዘዙ ኬንያ ያለችበትን የፍትህ እና የዳኝነት ነጻነት ከማሳየቱም በላይ ለአፍሪካ ተስፋ ፈንጥቆላት አልፏል።

***

Kidus Mehalu is the Founding Director of TEAM. TEAM is the official partner & co-publisher of the Economic Freedom Index of the World Report in Ethiopia. For more information contact us: info@teaminitiatives.org TEAM imagines a free, open, and prosperous society where individuals can live in a dignified life through entrepreneurship, responsibility, peace, toleration, and free trade.

Global economic freedom up slightly—Ethiopia ranks 146 among 159 jurisdictions 

coNEWS RELEASE-For immediate release

Addis Ababa, Ethiopia—Ethiopia ranks 146  out of 159 countries and territories included in the Economic Freedom of the World: 2017 Annual Report, released today by TEAM in conjunction with Canada’s Fraser Institute.

Last year, Ethiopia  ranked 145.

Hong Kong and Singapore again top the index, continuing their streak as 1st and 2nd respectively. New Zealand, Switzerland, Ireland, the United Kingdom, Mauritius, Georgia, Australia and Estonia round out the top 10.

“Where people are free to pursue their own opportunities and make their own choices, they lead more prosperous, happier and healthier lives,” said Fred McMahon, Dr. Michael A. Walker Research Chair in Economic Freedom with the Fraser Institute.

The 2017 report was prepared by James Gwartney, Florida State University; Robert A. Lawson, Southern Methodist University; and Joshua Hall, West Virginia University.

It’s based on data from 2015 (the most recent year of available comparable data) and measures the economic freedom (levels of personal choice, ability to enter markets, security of privately owned property, rule of law, etc.) by analysing the policies and institutions of 159 countries and territories.

This year, for the first time, the ranking is adjusted for gender equality. In countries where women are not legally accorded the same level of economic freedom as men, that country receives a lower score.

“The link between economic freedom for all citizens and the prosperity they enjoy is undeniable, while the lowest-ranked countries are usually burdened by oppressive regimes that limit freedom and opportunity,” McMahon said.

The 10 lowest-ranked countries are: Iran, Chad, Myanmar, Syria, Libya, Argentina, Algeria, the Republic of the Congo, the Central African Republic and Venezuela. Some despotic countries such as North Korea and Cuba can’t be ranked due to lack of data.

Other notable rankings include the United States and Canada, which tied at 11th, Germany (23), Japan (39), France (52), India (95), Russia (100), China (112) and Brazil (137).

According to research in top peer-reviewed academic journals, people living in countries with high levels of economic freedom enjoy greater prosperity, more political and civil liberties, and longer lives.

For example, countries in the top quartile of economic freedom had an average per-capita GDP of US$42,463 in 2015 compared to US$6,036 for bottom quartile nations.

Moreover, the average income in 2015 of the poorest 10 per cent in the most economically free countries (US$11,998) was almost twice the overall average per capita income in the least free countries. And life expectancy is 80.7 years in the top quartile of countries compared to 64.4 years in the bottom quartile.

The Fraser Institute produces the annual Economic Freedom of the World report in cooperation with the Economic Freedom Network, a group of independent research and educational institutes in nearly 100 nations and territories. It’s the world’s premier measurement of economic freedom, measuring and ranking countries in five areas: size of government, legal structure and security of property rights, access to sound money, freedom to trade internationally, and regulation of credit, labour and business.

See the full report at www.fraserinstitute.org/economic-freedom.

Ethiopia scores in key components of economic freedom (from 1 to 10 where a higher value indicates a higher level of economic freedom):

  • Size of government: changed to 6.05  from 6.23 in the last year’s report
  • Legal system and property rights: changed to5.23 from 5.22
  • Access to sound money: changed to 5.42 from 5.47
  • Freedom to trade internationally: changed to 4.61 from 4.49
  • Regulation of credit, labour and business: changed to 6.62 from 6.11

According to the 2017 EFW Index, the economic freedom score of Ethiopia declined by one levels as compared to its Rankings in 2016. A recent economic research also showed the increasing levels of foreign aid to Ethiopia negatively influence the adoption of market-oriented reforms and the overall economic freedom.

***

About the Economic Freedom Index

Economic Freedom of the World measures the degree to which the policies and institutions of countries support economic freedom. This year’s publication ranks 159 countries and territories. The report also updates data in earlier reports in instances where data has been revised. For more information on the Economic Freedom Network, datasets, and previous Economic Freedom of the World reports, visit www.fraserinstitute.org. And you can ‘Like’ the Economic Freedom Network on Facebook at www.facebook.com/EconomicFreedomNetwork.

***

TEAM is the official partner and co-publisher of the Economic Freedom Index of the World Report in Ethiopia. For more information contact us: info@teaminitiatives.org.  TEAM imagines a free, open, and prosperous society where individuals can live in a dignified life through entrepreneurship, responsibility, peace, toleration, and free trade.

ዘረኞች የፈነጠዙበት፤ዴሞክራቶች የተሸማቀቁበት የጀርመን ምርጫ! 

የጀርመን ክርስቲያን ዴሞክራቲክ ሕብረት ፓርቲ የዕሁድለቱን ምርጫ 33በመቶ በሆነ ድምጽ አሸንፏል። ይህም የሃገሪቱን ቻንስለር አንጌላ መርክልን ለአራተኛ ጊዜ ጀርመንን እንዲመሩ ዕድል ሰጥቷቸዋል። በጀርመን ፖለቲካ ውስጥ ጠንካራ ሆኖ የቀጠለው የክርስቲያን ዴሞክራቲክ ፓርቲ ምርጫውን ቢያሸንፍም ያገኘው ውጤት ግን ከአራት ዓመታት በፊት ካገኘው 8በመቶ ያነሰ ነው። እስከዛሬ ጀርመንን ከክርስቲያን ዴሞክራቶች ጋር  በጥምረት ሲመራ የቆየው የሶሻል ዴሞክራቲክ ፓርቲም 20.5 በመቶ በሆነ ውጤት የፓርላማውን ወንበር በሁለተኛነት  ደረጃ መቆጣጠር ቢችልም ይህ ግን ፓርቲው ከ1949ዓ/ም ወዲህ ያገኘው ዝቅተኛ ውጤት ነው ተብሏል። በዚህ የተበሳጩት ሶሻል ዴሞክራቶች ከእንግዲህ ጠንካራ ጥምር መሪ ሳይሆን ጠንካራ ተቃዋሚ ሆነው እንደሚቀጥሉተናግረዋል።በዚህም ምክንያት ምርጫውን ያሽነፈው የክርስቲያን ዴሞክራቲክ ፓርቲ መንግስት ለመመስረት እና አንጌላ ሜርክልን በስልጣን ለማቆየት ከነጻ ዴሞክራቶች(10.7) እና አረንጓዴ ፓርቲ(8.9) ጋር ከመስራት ውጭ አማራጭ ያለው አይመስልም። ይህ ይሆን ዘንድ የክርስቲያን ዴሞክራቶች ፓርቲ ከራሱ ፖሊሲ ጋር የማይጣጣሙ እና የሚጋጩ የሁለቱን ፓርቲ ፖሊሲዎች ለማስታረቅ መደራደር ይኖርበታል። ከነዚህ ፖሊሲዎች ውስጥ በመንግስት ተቋማት እና በቢዝነስ ስራዎች ሁሉ ላይ የዲጂታል ቴክኖሎጅ የመጠቀም ግዴታ እና በቴክኖሎጂ መተካት የሚችሉ ስራዎችን  ከሰዎች የመቀማት ሃላፊነት መውሰድ፣የአየር ንብረት ለውጥን ለመግታት የጀርመንን ኢንዱስትሪዎች ግዴታ ላይ የሚጥሉ አሰራሮችን መተግበር እና ወላጆች ልጆቻቸውን ትምህርት ቤት የመላክ ግዴታ ሳይኖርባቸው በየቤታቸው የፈለጉትን ትምህርት የማስተማር መብትን መስጠት እና እነዚህን ተማሪዎች መደበኛ ተማሪዎች የሚወስዱትን ፈተና እና ምዘና በትምህርት ተቋማት እየሄዱ በየሴሚስተሩ እንዲወስዱ ማድረግ የሚያስችል አሰራሮችን በሙሉ ወይም በከፊል የመቀበል ግዴታ ይኖርበታል። ይህ ካልሆነስ?

ይህ ካልሆነ ታላላቆቹን የክርስቲያን እና የሶሻል ዴሞክራቶች ፓርቲ ተጋፍቶ ሳይጠበቅ የጀርመን ፖለቲካ ውስጥ ቀላል የማይባል ድርሻ መያዝ ከቻለው ዘረኛው፣ጸረ እስላም ፣ጸረ ስደተኛ፣ጸረ አሜሪካ እና አክራሪ ብሄርተኛው የጀርመን አማራጭ ፓርቲ ጋር ለመጋፈጥ ይገደዳሉ። የጀርመን አማራጭ ፓርቲ ከተቋቋመ ገና አራት አመት ያህል ቢሆነውም አሁን ግን የጀርመንን ፓርላማ ወንበር 13 በመቶ በመቆጣጠር በሶስተኛ ደረጃ ተቀምጧል። ይህ ውጤት ያስደነገጣቸው የተቀሩት የሁሉም ፓርቲ ደጋፊዎች የቀኝ አክራሪውን ዘረኛ ፓርቲ ድል እና ስር መስደድ በመቃወም አደባባይ ወጥተዋል። የጀርመን አማራጭ ፓርቲ ሊቀመንበር አሌክሳንደር ጉላንድ ግን “ገና ምን አይታችሁ!” እያለ ነው። አሌክሳንደር እንዳለው “እኔ እና ጓደኞቼ ጀርመንን እና ህዝቧን ከወራሪ ስደተኞች መልሰን እስክንነጥቅ ድረስ እንቅልፍ የለንም።አንጌላ ሜርክልንም ማጥቃታችንን አናቆምም።” ብሏል። ከዚህ በፊት በጀርመን ፖለቲካ እና ምርጫ ውስጥ ተሳትፈው የማያውቁ ከ1.5 ሚሊዮን ዘረኛ ደጋፊዎችን በማቀናጀት ለመጀመሪያ ጊዜ በምርጫ የተሳተፈው የዘረኞች ፓርቲ ከሌሎቹ ሁሉ የተሻለ ድምጽ ማግኘት ችሏል። የቀኝ አክራሪ ብሄርተኛው፣ዘረኛው እና ጸረ ስደተኛው የጀርመን አማራጭ ፓርቲ ያገኘው ውጤት አንጌላ ሜርክልንም ሳያስደነግጣት አልቀረም። እናም ጀርመንን ለ12 ዓመታት የመራችው ቻንስለር አንጌላ መርክል ከምርጫው “የኤኤፍዲን(የአማራጭ ፓርቲውን) ደጋፊዎች ስጋታቸውን በማስዎገድ እና ፍርሃታቸውንም በመጋራት ከጥላቻ በራቀ ፖለቲካ ወደ እኛ እናመጣቸዋለን።”ስትል ደስታ ከራቀው ፊቷ ጋር በቴሌቪን መስኮት ታይታለች። የዘረኛው ፓርቲ ሊቀመንበር እና አርክቴክት ለንግግሯ ምላሽ እንዲህ አለ። “ለአንጌላ ሜርክል እና ጀርመንን ለጀርመናዊያን ብቻ እንዳትሆን ለሚሰሩ እንዲሁም በስደተኞች ለሚያስወርሩን ፓርቲዎች ሁሉ የጭቃ ላይ እሾህ ሆነን እንቀጥላለን።አናስተኛቸውም።” የሆነ ሆኖ በለየለት የምስራቅ ጀርመን አምባገነን ሥርዓት  ውስጥ ተወልዳ ያደገችውን አንጌላ መርክል የፖለቲካ ሕይወት ጅማሮ እጇን ይዞ እየመራ ያስገባት የቀድሞው ቻንስለር ሄልሙት ኮህል ዛሬ ለደረሰችበት ስኬቷ ትልቅ ሚና መጫወቱ አሌ የማይባል ሃቅ ነው። “የኔ ውድ!” እያለ የሚያቀናጣትን ይህችን ሴት አሁን ያለችበት ደረጃ ላይ ደርሳ ማየቱ ጀርመንን ለ16 ዓመት ያህል የመራትን ቻንስለር ሄልሙት ኮህል እጅግ ያስደስተው እንደነበር በቅርቡ ሕልፈቱን ተከትሎ የወጣው የህይወት ታሪኩን የሚዳስስ መጽሃፍ ላይ ሰፍሯል። ሌላው ከክርስቲያን ዴሞክራቶች ህብረት የወጣው የጀርመን ቻንስለር ደግሞ ኮንራድ አዴናውር ሲሆን ሃገሪቱን ለ14 ዓመታት ያህል አገልግሏል። አንጌላ መርክልም እንቅፋት ሳይገጥማት ማለትም ፓርቲዋ ከግሪን እና ነጻ ዴሞክራቶች ጋር ተስማምቶ መጣመር ከቻለ ጀርመንን ለ16 ዓመታት ያህል በቻንስለርነት/በጠቅላይ ሚንስትርነት የማገልገል ዕድሉ ይፈጠርላታል። ይህ ብቻም አይደል። እንደ ዶናልድ ትራምፕ፣ኤርዶጋን፣ ፑቲን እና ኪም ለመንገስ በሚሯሯጡበት ዓለም ውስጥ ለዓለም ሰላም ጠበቃ በመሆን የነጻው ዓለም ትልቅ ድምጽ የመሆን ሃላፊነት ተጥሎባታል።ይህን ሃላፊነት ሊጋራት የሚችል ሌላ አንድ ሰው የፈረንሳዩ ፕሬዝዳንት ኢማኑየል ማክሮን ነው።  በአጠቃላይ ሲታይ ግን የትናንቱ(የእሁዱ) የጀርመን ምርጫ ዘረኞችን ያስፈነጠዘ ፤ዴሞክራቶችን ደግሞ ያሸማቀቀ ነበር ማለት ይቻላል።

አንስታይን፣አሜሪካ እና ጃፓን:-የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ፍጻሜ!

(By Kidus Mehalu) እኤአ ከ1894ዓ/ም እስከ 1895ዓ/ም በጃፓን እና በቻይና በተደረገው ጦርነት በአውሮፓዊያን ይሰለጥን የነበረው የቻይና ሰራዊት ክፉኛ ተመቶ ጃፓን በቢጫ ባህር እና በኮሪያ ላይ ከመንገሷም ታይዋንን ተቆጣጠረች። ይህም አልበቃ ብሏት በቻይና እና ራሽያ መሃል የሚገኘውን ስትራቴጅክ ቦታን በእጇ አደረገች። ይህ ቦታ ማንቹሪያ ይባላል። ሩሲያ “ማንቹሪያ የቻይና ነው” በማለት በ1904 ከጃፓን ጋር ጦርነት ውስጥ ገባች። በራሽያ ድንገተኛ ጥቃት ማንቹሪያን የለቀቀችው ጃፓን በባህር ኋይሏ አማካይነት በአጭር ጊዜ የራሽያ ወታደሮች ዋና መተላለፊያ የባቡር መስመር እና የአርተር ወደብን በመቆጣጠር ለውጊያ ወደ ስፍራው ያቀኑ የነበሩትን የራሽያ የጦር መርከቦች በሙሉ ሳያስቡት አወደመችባቸው። ራሽያ ለቻይና አግዛ ገብታ የራሷ ግዛት የነበረውን የአርተር ወደብን በይፋ የጃፓን ነው ብላ ከማወጅ በተጨማሪ ኮሪያም የጃፓን መሆኑን ዕውቅና እንድትሰጥ ተገደደች። ከአምስት ዓመታት በኋላ እኤአ በ1910ዓ/ም ጃፓን ከቻይና ጋር ባደረገችው ጦርነት ያወጣችውን ወጭ እንድትከፍል ከማስገደዷም በላይ የቻይና ግዛት የነበረችውን ኮሪያን በራሷ አንደበት “ኮሪያ የጃፓን ግዛት ናት!” አስባለቻት። ይህ ሽንፈት እና ውርደት ያንገበገባት ቻይና ከ21ዓመት በኋላ ጃፓንን ለመበቀል ጦርነት ከፈተች። በዚህኛው ጦርነት 20ሚሊዮን ቻይናዊያን ካለቁ በኋላ ጃፓን የቻይናን ዋና ከተማ ተቆጣጥራ የራሷን አሻንጉሊት መንግስት አቋቋመች። ቻይናዊያን በገዛ አገራቸው ጎዳናወች እና መተላለፊያዎች ላይ“ቻይና እና ውሻ በዚህ ማለፍ አይችልም” በሚሉ የጃፓናዊያንን ጽሁፎች አንገታቸውን ደፉ። የቻይና ሴቶችም በሕግ የጃፓን ወታደሮች መጫወቻ እንዲሆኑ ተደረገ።ታዲያ ቻይናዊያንን ከጃፓን ማን ነጻ አወጣቸው?

በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ራሽያ ከጀርመን፤ቻይናም ከጃፓን ነጻ የወጡበት መንገድ ተመሳሳይ ነው። ታህሳስ 7 ቀን 1941 ዓ/ም ጃፓን በሃዋይ ግዛት ‘ፐርል ሃርበር’ የሚገኘውን ትልቁን የአሜሪካ ባህር ሃይል እና የሂካም አየር ሃይል ጣቢያ ማውደሟን ተከትሎ አሜሪካ በጀርመን፣በጃፓን እና በጣሊያን ላይ ጦርነት አወጀች። አሜሪካ በሌላ ሃገር ጦርነት ውስጥ እንዳትገባ የሚከለክላትን የ “ኒውትራሊቲ አክት” እንዲሻር ተደርጎ በሶስቱ ሃገራት የተጠቁ እና የተወረሩ ሃገራት ራሳቸውን ነጻ ማውጣት ይችሉ ዘንድ የጦር ተሽከርካሪዎች፣የተዋጊ አውሮፕላኖች እና ካሚዮኖች እንዲሁም ስንቅና የጦር መሳሪያ እርዳታ እንዲደረግላቸው ተወሰነ። ስታሊን ጀርመንን ለማሸነፍ ከአሜሪካ እና ከእንግሊዝ ጋር መስራት አማራጭ የሌለው መፍትሄ መሆኑን በመቀበል የአሜሪካ ‘ሌንድ ሊዝ’ ስምምነት ተጠቃሚ ሆኗል። በስፋት በዓለም ትልቋ ሃገር የሆነችውን ሩሲያ ከጀርመን ወረራ ለመታደግ ከ1941ዓ/ም ጀምሮ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት እስካበቃበት 1945ዓ/ም ድረስ ሶቬት ህብረት 11.3 ቢሊዮን ዶላር ዕርዳታ አገኘች።ከዚህ በተጨማሪ  ሶቬት ህብረት 427 ሽህ 284 ስንቅ የሚያቀርቡ ካሚዮኖች፣ ከ11ሽህ በላይ ወታደራዊ ተሽከርካሪዎች፣ 35ሽህ 170 ሞተር ሳይክሎች፣ ከ4ሚሊዮን ቶን በላይ የሚመዝን ስኳር፣ ስጋ፣ ጨው እና ዱቄትን ጨምሮ 120 ታንኮች እና 18ሽህ700 የጦር አውሮፕላኖች በእርዳታ አግኝታለች።በዚሁ ስምምነት መሰረት እንግሊዝ 31.4 ቢሊዮን ዶላር፣ ፈረንሳይ 3.2 ቢሊዮን ዶላር ሲያገኙ ቻይና ደግሞ 1.6 ቢሊዮን ዶላር የሚያወጣ የሎጅስቲክስ ድጋፍ ከአሜሪካ ማግኘት ችለዋል። አግኝተዋል። ከእርዳታው በቀር ሩሲያ ከጀርመን ጋር እንዲሁም ቻይና ከጃፓን ጋር የሚያደርጉት ጦርነት ግን በአብዛኛው ለራሳቸው የተተወ ነበር።

የሁለተኛው የዓለም ጦርነት አውድማን በሰሜን አፍሪካ፣ምዕራብ አውሮፓ እና አውስትራሊያን ከጃፓን ወረራ ለመታደግ በተደረገው ትንቅንቅ ውስጥ አሃዱ ብላ የተቀላቀለችው አሜሪካ ጀርመን እንጅ ጃፓን ያን ያህል ታስቸግራለች ብላ የገመተች አትመስልም። ይህንኑ የጀርመን ፍራቻ በተለይም አልበርት አይንስታይን “ናዚ የአቶም ቦምብ ሊሰራ ይችላል፤ ይህ ከሆነ ደግሞ አሜሪካንም ቢሆን ከናዚ የሚታደጋት አታገኝም።” በማለት ፕሬዝዳንት ፍራንክሊን ዴላኖ ሩዝቬልትን በማሳመናቸው የማንሃተን ፕሮጀክት እንዲጀመር ተደረገ። ከሁለት ዓመት በኋላ የፕሮጀክቱን ሂደት እና ስኬታማነት እርግጠኛ እየሆኑ ሲመጡ አልበርት አይንስታይን እና ሊዮ ዚላርድ ለአሜሪካው ፕሬዝዳንት “አቶሚክ ቦምቡ የአሜሪካን ጠላቶች በጦር ሜዳ ላይ ሳይሆን በጠረጴዛ ዙሪያ እጅ እንዲሰጡ ማድረጊያ ለማስፈራሪያ ብቻ የሚውል ነው።” በማለት ዕቅዳቸውን ተናገሩ። ይሄውም የሚደረገው ሰው በማይኖርበት ቦታ ላይ በመጣል “እንደዚህ ከምናረጋችሁ እጅ ስጡ!” በማለት ሊሆን እንደሚችል ዝርዝር ሃሳብ አቀረቡ። ይህን ዝርዝር ሃሳብ በቅጡ ማንበብ እንኳ ሳይችሉ የአሜሪካውን ፕሬዝዳንት ሞት ቀደማቸው። ፕሬዝዳንት ሃሪ ትሩማን ስልጣኑን ተረከቡ።

ጃፓን ለአሜሪካ ብቻ ሳይሆን በኤዥያ ተረጋግተው ተቀምጠው ለነበሩ አውሮፓዊያን ቅኝ ገዥዎች ራስ ምታት መሆኗን ቀጥላለች። በአውሮፓ የሁለተኛው የዓለም ጦርነት በጀርመን ሽንፈት ሲቋጭ ከማንሃተን ፕሮጀት ተሳታፊ ሳይንቲስቶች ውስጥ ኤድዋርድ ቴለር የአቶም ቦምብ መስራት የሚያስችለውን ቀመር ከአንስታይን E=MCውስጥ ለይቶ ማግኘት ቻለ። በዚሁም መሰረት የተቀመረው የአቶም ቦምብም በኒው ሜክሲኮ ስኬታማ ሙከራውን አደረገ። የጀርመንን ሽንፈት ተከትሎ ከራሽያ፣ከቻይና፣ከፈረንሳይ እና ከእንግሊዝ መሪዎች ጋር በበርሊን የሚገኙት የአሜሪካው ፕሬዝዳንት ስለ አቶም ቦምቡ ስኬታማ ሙከራ በስልክ ተነገራቸው። በዜናው በጣም የተደሰቱት ሃሪ ትሩማን አብረዋቸው ለነበሩት መሪዎች “ጃፓንን ከዚህ በፊት እናንተም ሆነ ዓለም ዓይቶት በማያውቀው መሳሪያ ልንቀጣት ነው?ምን ትላላችሁ?” ሁሉም በአንድ ድምጽ በተለይም በተለያየ ጊዜ በጃፓን ሽንፈት እና ውርደትን የተከናነቡት ቻይና እና ሩሲያ “ዛሬውኑ አድርጉት!ትመታ” ሲሉ ሙሉ ድጋፋቸውን ሰጡ።

“የአቶም ቦምቡ ሰዎች በማይኖርበት ቦታ በመጣል ጃፓንን እጅ እንድትሰጥ መጠየቅ ይሻላል” የሚለውን የአልበርት አይንስታይን እና የጓደኞቹን ሃሳብ ፕሬዝዳንት ሃሪ ትሩማን አልተቀበሉትም። ፕሬዝዳንቱ እና የጦር አዛዦቹ የአሜሪካን ሃያልነት ለዓለም ለማሳየት እና ጠላቶቿን ለማሸማቀቅ የተሻለ አማራጭ ባሉት እና  ቦምቡን በቀጥታ ጃፓናዊያን ላይ መጣል በሚለው ሃሳብ ተስማሙ። እኤአ ነሃሴ 6 ቀን 1945 ዓ/ም በጃፓን ሄሮሽማ ውስጥ የመጀመሪያውን የአቶሚክ ቦምብ ጣለች። ጃፓኖች ብቻ ሳይሆኑ የተቀረው ዓለም ሁሉ ደነገጠ። በአንድ ጊዜ ከመቶ ሽህ በላይ ሰዎች አለቁ። ጃፓናዊያን “የተኛውን ትልቅ አውሬ የቀሰቀስነው በገዛ እጃችን ነው።” አሉ። ጃፓን በይፋ በጦርነቱ መሸነፏን አምና እጅ እንድትሰጥ አሜሪካ ጠየቀች። ጃፓን ግን አሻፈረኝ አለች። እኤአ ነሃሴ 9 ቀን 1945 ዓ/ም ማለትም የመጀመሪያው አቶሚክ ቦምብ ከተጣለ ከሶስት ቀናት በኋላ ናጋሳኪ ተደገመች። ይህኛው የአቶም ቦምብ የመቶ ሽህ ህዝብ ህይዎት ቀጠፈ። ከስድስት ቀናት በኋላ ኦገስት 15 ቀን ጃፓን እጅ እንደምትሰጥ በማስታወቅ ልክ የዛሬ 72ዓመት በዛሬው ቀን ማለትም ሴፕቴምቤር 2 ቀን 1945ዓ/ም ይህንኑ ሽንፈቷን በኦፊሴል በፊርማዋ አረጋገጠች።ይህን ተከትሎ ቻይና፣ኮሪያ እና ራሽያን ጨምሮ የደቡብ ምስራቅ ኤዥያ ሃገራት በሙሉ በጃፓን የተነጠቁትን ሉዓላዊ ግዛታቸውን መልሰው ማግኘት ቻሉ።

የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ሲገባደድ አሜሪካ ለሩሲያ ከሰጠችው የገንዘብ ብድር ውስጥ 1.3 ቢሊዮን ዶላሩን እንድትከፍል ጠይቃታለች። ሆኖም በግንቦት 1942ዓ/ም በመርከብ ለክፍያ ወደ አሜሪካ የላከችው 45ሽህ ኪሎ ግራም ወርቅ፣ ጦርነቱ እስኪገባደድ ድረስ በበርካታ መርከቦች እየተጫነ ወደ አሜሪካ የሄደው የሩሲያ ውድ ማዕድን እና ጥሬ ሃብት ከግምት ውስጥ በማስገባት ሩሲያ 722ሚሊዮን ዶላር የሚያወጣ ጥራጥሬ በተለያየ ጊዜ ወደ አሜሪካ ለመላክ ተስማምታ የተቀረው ዕዳዋ እንዲሰረዝላት አድርጋለች። ከጦርነቱ የተረፉት የአሜሪካ የጦር መሳሪያዎች በሙሉ ሶቬት ህብረትን ጨምሮ ለ44 ሃገራት እንዲከፋፈል ተደርጓል። ብዙም ሳይቆይ ግን አሜሪካ እና ሶቬት ሕብረት እርስ በርስ እንደ ጠላት መተያየት ጀመሩ።

የሆኖ ሆኖ አሜሪካንን ከፕሮፖጋንዳ ባለፈ ፊትለፊት ጦርነት ገጥማ አቅሟን የተፈታተነች የምድራችን ብቸኛ ሃገር ጃፓን ናት። በዚህም ምክንያት የኑክሌር ጦር መሳሪያ አረር የነደደባት ብቸኛ ሃገርም መሆን ችላለች።  የጃፓንን እና የጃፓናዊያንን ያህል የኑክሌር ጦር መሳሪያን አደገኛነት በተግባር የሚያውቅ የለም። ዶናልድ ትራምፕ በምርጫ ውድድር ወቅት አድናቂዎቹ እና ደጋፊዎቹ “የሃሪ ትሩማንን ወኔ የታጠቀ ጀግና”  እያሉ ሲያቀማጥሉት ነበር። የሃሪ ትሩማን ወኔ የአቶም ቦምብን በንጹሃን ላይ የማዝነብ ድፍረት ነው። ትራምፕ ይህ ድፍረት ካለው በማን ላይ እና በምን ምክንያት ሊጠቀመው እንደሚችል ለጊዜው ከብዥታ የጠራ መልስ የለም። ለማጠቃለል ያህል ከቀናት በፊት በአንድ ታዋቂ የጀርመን ሚዲያ ላይ ቃለመጠይቅ ያደረገችው የጀርመኗ ቻንስለር አንጌላ ሜርክል ስለ ትራምፕ እና አሜሪካ ይሄን ብላለች። “ከ12 የራሱ ፓርቲ ዕጩዎች ውስጥ   በብቸኝነት በመውጣት እና ድፍን ዓለም የተቃውሞ ድምጽ እያሰማበት የምርጫ ውድድሩን በአሸናፊነት የተወጣ ሰው ማክበር ግዴታየ ነው። ከትራምፕ ጋር የሃሳብ ልዩነት ቢኖረኝም ከሱ ጋር የሚኖረኝ ግንኙነት እንደ አንጌላ መርክል ሳይሆን እንደ ጀርመን ጠቅላይ ሚንስትር ነው። ስለዚህ የጀርመንን ፍላጎት ለማስጠበቅ እሰራለሁ። ከሰሜን ኮሪያ ጋር የሚደረግ ጦርነት በዓለም ትልቅ የሆነውን የንግድ መስመር ስለሚያውክ ከማንም አውሮፓዊ አገር በላይ ጀርመንን ይጎዳል።ስለዚህ አሜሪካ ጋር ያለንን ግንኙነት ይበልጥ ከማጠናከር ውጭ አማራጭ የለንም።በአሁኑ ወቅት ለእኔ አሜሪካ ከቆሰለ አውሬ ጋር ትመሳሰልብኛለች።ሁሉም ነገር ከፍተኛ ጥንቃቄ የሚጠይቅ ነው።ጀርመን ግን ሁሉም ችግራቸውን በጠረጴዛ ዙሪያ እንዲፈቱ ትጥራለች።”

 

ወተት  የሚጡት ዝሆኖች — የንብረት ባለቤትነት መብት እና የአካባቢ ጥበቃ!

(By Kidus Mehalu)

የንብረት ባለቤትነት መብት መረጋገጥ ለአካባቢ እንክብካቤ እና የተፈጥሮ ሃብትን በመጠበቅ ረገድ ወሳኝ እና የማይተካ ሚና ይጫወታል። እንዴት የሚለውን በዝርዝር እንመልከት። እስከ አስራ ዘጠኝ ዘጠና ዓ/ም ናሚቢያ የምትገዛው ደቡብ አፍሪካን ጠፍንጎ በያዘው በዘረኛው የአፓርታይድ ስርዓት ነበር። የናሚቢያ ዜጎች የኔ የሚሉት ነገር አልነበራቸውም። ህይዎታቸው፣ ንብረታቸው፣የዱር አራዊቱ ሁሉ የአፓርታይድ አርክቴክቶች (የዘረኞቹ ነጮች) ነበሩ። የናሚቢያ ዜጋ በልቶ ከመተኛት ውጭ ምንም የተፈቀደለት ነገር አልነበረም። የሚዘሩት እህል በዝንጀሮ ሲበላ፣ ሰብሎቻቸው የዱር አራዊት መፈንጠዣ ሲሆን እና የቤት እንስሳቶቻቸው በአውሬ ሲበሉባቸው መከላከል አይችሉም ነበር። ምክንያቱም ዘረኛው ስርዓት (አፓርታይድ) ከሰዎቹ የበለጠ ለዱር አራዊቱ መብት በመስጠቱ ነው። የግፍ ጽዋ ሞልቶ ፈሰሰና እኤአ በአስራ ዘጠኝ ዘጠና ዓ/ም ናሚቢያዊያን ከዘረኛው ስርዓት ነጻ መውጣት ቻሉ። ከዚህ ጊዜ በኋላ የናሚቢያ ዜጎች ሰብሎቻቸው በአራዊት እንዳይጠፋባቸው መከላከል ጀመሩ። ናሚቢያዊያን አራዊቱን እያሳደዱ መግደል ተያያዙት። የዱር አራዊቱ ቁጥር ክፉኛ ተመናመነ። ይህም የናሚቢያን መንግስት ይበልጥ ስላሳሰበው እኤአ በአስራ ዘጠኝ ዘጠና ሰባት ዓ/ም የዱር አራዊቱን ማስተዳደርን የሚመለከት አዲስ አሰራር ይፋ አደረገ። አዲሱ አሰራር የዱር አራዊት በሚበዙበት አካባቢዎች የሚገኙ ሃምሳ ማህበረሰቦች የዱር አራዊቱን በመንከባከብ እና በመጠበቅ የሚገኘውን ገቢ ለራሳቸው እንዲዎስዱ ይፈቅዳል። በውጤቱም የሚደንቅ ለውጥ መጣ። የናሚቢያ ሰው የዱር አራዊቱን በመግደል ፋንታ እንደ ፍየል እና ላም ይጠብቅ ገባ። ይሄም አልበቃቸው። የዱር አራዊቱ ወደ ሌላ ስፍራ እንዳይሄዱባቸው አካባቢውን በአጥር አጠሩ። ናሚቢያዊያን ለሌሎች ማህበረሰቦች የዱር እንስሳቱን በመሸጥ እና ከጎብኝዎች ላይ ገቢ ማግኘት ጀመሩ። ለወጣቶቻቸው ስራ መፍጠር ቻሉ።

ናሚቢያዊያን ቀደም ሲል የዱር አራዊቱን ሲገድሏቸው የነበረው የህዝብ ንብረት እና የአገር ሃብት መሆናቸው ጠፍቷው ሳይሆን ናሚቢያዊያኑ የኔ የሚሏቸው ጊዜያቸውን፣ ጉልበታቸውን እና ገንዘባቸውን ያፈሰሱባቸውን የእርሻ ሰብል እና የቤት እንስሳት መሆኑ ነው። ምክንያቱም በዱር አራዊቱ ላይ የባለቤትነት መብት ስለሌላቸው ግዴለሾች ናቸው። የእኔ የማይሏቸው እንስሳት ጊዜያቸውን፣ ጉልበታቸውን እና ገንዘባቸውን ያፈሰሱባቸውን የእኔ የሚሉት ንብረታቸውን ሲያጠፉት ዝም ብለው ማየት አይሹም። ስለዚህም ንብረቶቻቸውን ከዱር አራዊት ይከላከላሉ። እስከመቼ? የዱር አራዊቱ የእነሱ ንብረት መሆናቸውን በህግ እስኪያረጋግጡ ድረስ ማለት ነው። የዱር አራዊቱን በባለቤትነት መያዛቸው በሚከተሉት ሶስት ነጥቦች ይረጋገጣል።

አንደኛ ❒ በዱር አራዊቱ በብቸኝነት መጠቀም ሲችሉ፣
ሁለተኛ ❒ የዱር አራዊቱን ከወንበዴ እና ከነጣቂ የሚጠብቅ ጠንካራ ህግ መኖሩ፣እና
ሶስተኛ ❒ የዱር አራዊቱን ለሌላ ማስተላለፍ፣ መሸጥ ወይም መለወጥ ሲችሉ ነው።

ናሚቢያዊያን ሶስቱንም ማድረግ ችለዋል። ከዚህ በተረፈ ከፓርክ የሚገኝ ገቢን ወደ ማህበረስቡ የሚደርስበት መንገድ ከሌለ አንድን የዱር እንስሳት ፓርክ ‘የህዝብ ንብረት ነው።’ በማለት ብቻ የቱሪዝም ገቢውን ማሳደግም ሆነ ከፓርኩ ተገቢውን ያህል ሃብት ማመንጨት አይቻልም። ይሄን ለመረዳት ስንቅዎን ይዘው በመንግስት በሚተዳደሩት የኢትዮጵያ ብሄራዊ ፓርኮች ይሂዱና ጉብኝት ያድርጉ። ከዚያም ላም፣ ፍየል፣ በሬ፣ ግመል፣ በርካታ የአካባቢው ማህበረሰብ አባላት፣ ማህበረሰቦቹ በፓርኩ ውስጥ የገነቧቸውን ጎጆዎች እና በእነዚህ የማህበረሰብ አባላት የተገደሉ ብዙ የዱር እንስሳትን ይመለከታሉ። ይህም ብቻ አይደለም፤ራሱ መንግስት አንዳንዶቹ ፓርኮች “የመጥፋት አደጋ ተጋርጦባቸዋል” ሲል እየሰማን ነው። የሆነ ሆኖ ኢትዮጵያዊያኑ የአካባቢው ሰዎች እንደ ናሚቢያዊያኑ ሁሉ የዱር አራዊቱ የህዝብ እና የሃገር ንብረት መሆናቸውን ጠንቅቀው ያውቃሉ። የዱር እንስሳት መግደልም በህግ የተደነገገ ወንጀል መሆኑንን ብዙዎቹ ይረዳሉ። ሆኖም ግን የሰው ልጅ በተፈጥሮው ለራሱ እና ለኔ ለሚለው ነገር ቅድሚያ ይሰጣል። ስለዚህም ይህን ተፈጥሮአዊ ባህሪውን በሕግ እና በአዋጅ ማፋለስ ስለማይቻል ተፈጥሮአዊ የሆነው የንብረት ባለቤትነት መብቱ በጠንካራ የሕግ ማዕቀፍ ድጋፍ ሊሰጠው እና ሊከበርለት ይገባል።

በአጠቃላይ ከናሚቢያ ውጭ ባሉ አካባቢዎች የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት በመንግስት ከሚተዳደሩ ብሄራዊ ፓርኮች ይልቅ በግል የሚተዳደሩ የእንስሳት ጥበቃ መጠለያዎች እና ፓርኮች ሁሌም የተሻሉ ናቸው። በደቡብ አፍሪካም ስኬታማ እና ውጤታማ የሚባሉት ፓርኮች በሙሉ የግል መሆናቸው ይታወቃል። ለምሳሌ በፎቶው ላይ ወተት ሲጠጡ የምትመለከቷቸው ዝሆኖች በኬንያ መንግስት ከሚተዳደሩት ፓርኮች ውስጥ የዝሆን ጥርስ በሚያድኑ ሰዎች በመገደላቸው እና ተገቢውን ጥበቃ ባለማግኘታቸው ምክንያት ናይሮቢ ውስጥ ወደሚገኝ አንድ የግል መለስተኛ የዝሆኖች መጠለያ እና ፓርክ ውስጥ የተዛወሩ ናቸው።ይህን  ልምድ“10ቢሊዮን ብር ለወጣቶች ስራ ፈጠራ መድቢያለሁ” ያለው የኢትዮጵያ መንግስት ከተጠቀመበት በአንድ ድንጋይ ብዙ ወፎችን መምታት የሚችልበት ዕድል ይመስለኛል። አንደኛ እኩል ተነሳሽነት፣ብቃት፣ችሎታ እና ዝግጅት የሌላቸውን ወጣቶች በማደራጀት ብዙ ገንዘብ በመስጠት አስተማማኝ እና ዘላቂ ያልሆነ ኢንቨስትመንት ላይ የህዝብ ገንዘብ እንዳያባክን ይረዳል። ሁለተኛ መንግስት ራሱ ለአደጋ ተጋልጠዋል ያላቸውን ፓርኮች መታደግ ከማስቻሉ በተጨማሪ በእነዚህ ፓርኮች ላይ መንግስት የሚያወጣውን ወጭም ማስቀረት ይቻላል። ሶስተኛ ደግሞ ለወጣቶቹ አስተማማኝ ስራ እና ዘላቂ ገቢ ከማስገኘት አልፎ ከዚህ በፊት ታይቶ የማይታወቅ የውጭ ምንዛሬ ገቢ ለሃገር ማመንጨት እንደሚቻል መገመት አያዳግትም። እርሶ ይህን ሃሳብ እንዴት ያዩታል?